تاریخچهٔ زدبازی

داستان زدبازی از دو هم‌کلاسی شروع می‌شه: سامان رضاپور و مهراد مستوفی‌راد، که بعدها شدن سامان ویلسون و مهراد هیدن. خود مهراد به بی‌بی‌سی فارسی (۱۳۸۵) گفته با سامان توی یه دبیرستان در تهران آشنا شد و اون موقع سبک اصلیش راک بود و سازش پیانو. روایت مستندِ گروه اینه که رفاقتشون از بریک‌دنس شروع شد و شروع کار هم اوایل ۲۰۰۲، یعنی حدود ۱۳۸۱، بود (ویکی‌پدیای انگلیسی و فارسی).

مهراد حدود یک سال بیرون از ایران بود. وقتی برگشت دید سامان روی بیت‌های امینم، از جمله «Without Me»، شعر فارسی نوشته (مستند «از زیرزمین تا بام تهران»، به نقل از ویکی‌پدیای انگلیسی). اولین تک‌آهنگی که به اسم گروه می‌شناسیم «دیس آجیلی» ـه؛ سامان تنهایی خوندش و ملودیش از همون «Without Me» اومده. سالش هنوز روشن نیست: منابع اختلاف دارن، بین ۲۰۰۲ و ۲۰۰۳.

اسم گروه هم قصه داره. سامان تعریف کرده سال اولِ زندگیش توی انگلستان سخت گذشت و با رفیقی به اسم سهراب (نه سهرابِ خودمون) اون‌قدر با هم بودن که «زاخار» بینشون جا افتاد. حوصله نداشتن کاملش رو بگن، می‌گفتن «زد»: «چطوری زد؟ کجایی زد؟» (بی‌بی‌سی فارسی، ۱۳۸۵). برای همینه که طرفدارها خودشون رو «زاخار» صدا می‌کنن.

اوایل دههٔ ۸۰ رپ فارسی تازه داشت شکل می‌گرفت و دسترسی به تهیه‌کننده و استودیو تقریباً نبود. بچه‌ها اول روی آهنگ‌های ۵۰ سنت خوندن و بعد مجموعه‌ای به اسم «زدبازی-۱» رو روی آهنگ‌های D12 بیرون دادن؛ همونی که به گفتهٔ خودشون «توی اینترنت رفت و کلی دانلود شد» (بی‌بی‌سی فارسی، ۱۳۸۵). «کل کل» کاورِ «Rap Game» ِ D12 ـه (ویکی‌پدیای انگلیسی).

مهراد گفته وقتی یه شنونده گروه رو به بیت دزدی متهم کرد، اولین بیتِ اورجینالش رو ساخت: «از خزر تا خلیج فارس» (کادنس، به نقل از ویکی‌پدیای انگلیسی). توی آرشیو هر جا بیت اصلی با منبع مشخص بوده نوشتیمش؛ جاهایی که مطمئن نیستیم رو با حدس پر نکردیم.

سومین عضو هستهٔ اول سهراب مصطفوی بود؛ همون سهراب امجی که «ام‌جی» رو مخفف Master Joint می‌دونه (بی‌بی‌سی فارسی، ۱۳۸۵). دربارهٔ آشنایی، منابع اختلاف دارن: سامان گفته توی یه مهمونی با سهراب آشنا شدن (بی‌بی‌سی فارسی)، ولی مستند از آشنایی در انگلستان می‌گه (ویکی‌پدیای انگلیسی). سهراب بعد از همکاری روی «کل کل» به گروه اومد.

ایدهٔ «از خزر تا خلیج فارس» مال سامان بود و اسمش از لاینِ سهراب اومد: «زدبازی یدونست از خزر تا خلیج فارس». خود سهراب گفته منظور فقط این بوده که «تو کل ایران ما یه دونه‌ایم». آهنگ‌های اول توی خونهٔ مهراد ضبط می‌شدن (هر دو از بی‌بی‌سی فارسی، ۱۳۸۵).

همین سال‌ها رقابت با رضا پیشرو هم شروع شد؛ رقابتی که سال‌ها با دیس و دیس‌بک ادامه پیدا کرد (ویکی‌پدیای انگلیسی). «دیس بک» با صدای سامان و مهراد، طبق ترانه‌شناسیِ ویکی‌پدیای فارسی، جواب داریا و فینچر بود.

تا اواسط دههٔ هشتاد کسی چهرهٔ بچه‌ها رو نمی‌شناخت. بی‌بی‌سی فارسی تیر ۱۳۸۵ زدبازی رو «یکی از مخفی‌ترین گروه‌های زیرزمینی ایران» خوند که توی دو سال قبلش از راه اینترنت «طرفداران افراطی» پیدا کرده بود، و همون گفتگو رو اولین مصاحبهٔ رسمیِ گروه معرفی کرد. مصاحبه توی خونهٔ یکی از بچه‌ها و موقع ضبطِ «بی‌حس» انجام شد. مهراد اونجا گفت «فحش جزو فرهنگ موسیقی رپه» و سامان گفت رپ «اصلاً درباره صحبت عامیانه است».

مهر همون سال زدبازی توی لندن روی صحنه رفت: یه شب در «کافه دو پاری» با «بی‌حس» و «پارتی»، و بعد در Cobden Club، توی برنامه‌ای که بنیاد میراث ایران کنارِ گروه آبجیز گذاشته بود (وبلاگ روز هفتم بی‌بی‌سی فارسی، ۱۳۸۵؛ ویکی‌پدیای انگلیسی).

حدود ۲۰۰۵ دو اسم تازه وارد ماجرا شدن: سیاوش جلالی (سیجل)، که اون موقع توی فرانسه درس می‌خوند و به گفتهٔ بی‌بی‌سی «از بچگی با زدبازی رفیق» بود، و علیرضا جزایری (علیرضا جیجی). سیجل بیت‌های جیجی رو برای سامان برد و اولین حضور این دو «بریم فضا» و «مال هم بودیم» بود (مستند، به نقل از ویکی‌پدیای انگلیسی). ویکی‌پدیای فارسی پیوستنِ سیجل، جیجی و نسیم رو ۱۳۸۴ ثبت کرده.

بعد نوبت آهنگی رسید که هنوز معروف‌ترین کار زدبازیه: «تابستون کوتاهه». بیتش رو جیجی توی پاریس ساخت، سیجل برای سامان و مهراد پخشش کرد و حدود یه ماه با مهراد و آرش دارا روش کار شد (مستند، به نقل از ویکی‌پدیای انگلیسی). شهریور ۲۰۰۷ / تابستان ۱۳۸۶ بیرون اومد و به گفتهٔ جیجی اول با سی‌دی‌هایی که توی مهمونی‌ها دست‌به‌دست می‌شد پخش شد (وایس، به نقل از ویکی‌پدیای انگلیسی). خودش گفته آهنگ دربارهٔ «حس تلخ‌وشیرینِ» برگشتن به ایران برای تابستونه (الجزیره، ۲۰۱۴).

همین آهنگ اولین حضورِ نسیم هم بود (مستند، به نقل از ویکی‌پدیای انگلیسی). ترانه‌شناسیِ ویکی‌پدیای فارسی اسمش رو توی «بی‌حس» (۱۳۸۵) هم آورده؛ منابع اختلاف دارن. نسیم پاریزه دو سال قبلش با خواهر دوقلوش نیسا توی «استار آکادمی» فرانسه شرکت کرده بود. مهراد بعدها دربارهٔ اومدن بچه‌های تازه گفت: «فرمول ما برای شروع لازم بود، فرمول اون‌ها برای ادامه». سامان اما بعد از «تابستون کوتاهه» دیگه توی آهنگ‌های گروه نخوند (همون منبع).

سال‌های ۱۳۸۷ تا ۱۳۹۰ پرکارترین دورهٔ گروه بود: «گیتار کولی»، «شهر تاریک»، «زندگی منه»، «زمین صافه»، «کوچه»، «ایرونی ال‌ای»، «درو باز کن»، «داستان ما»، «پدر من»، «بخند مصنوعی» و «تازه شروع زندگیمونه». ترکیب اعضا تقریباً توی هر آهنگ فرق می‌کرد و تا ۲۰۱۲ گروه هیچ آلبومی نداشت (ویکی‌پدیای انگلیسی؛ ترانه‌شناسیِ ویکی‌پدیای فارسی).

۱۸ فروردین ۱۳۹۱ «تهران ماله منه» پخش شد و ۱۶ خرداد ۱۳۹۱ اولین آلبوم رسمی، «زاخارنامه»، اومد (ویکی‌پدیای فارسی). منابع سرِ روزش اختلاف دارن: ویکی‌پدیای انگلیسی ۴ ژوئن نوشته و جعبهٔ اطلاعاتِ ویکی‌پدیای فارسی ۱۲ ژوئن. مهراد، سهراب، جیجی، سیجل و نسیم توی آلبوم بودن و هیچکس، بهزاد لیتو و آرش دارا مهمان. همهٔ بیت‌ها کار مهراد و جیجی بود و سامان توی آلبوم نبود (ویکی‌پدیای فارسی). مهراد بعدها گفت این آلبوم بیشتر گلچینی از آهنگ‌ها بود تا آلبومِ مفهومی (کادنس، به نقل از ویکی‌پدیای انگلیسی).

«چرا بدی» با ورس‌هایی از سهراب، هیچکس و مهراد دیسی به پیشرو بود (Genius؛ ویکی‌پدیای فارسی) و حضور هیچکس توش به دعوای هیچکس و پیشرو و پایانِ گروه «صامت» کشید (ویکی‌پدیای فارسی). تابستون ۲۰۱۳ هم «اوبی» اومد؛ Genius اون رو جواب گروه به پیشرو و چند نفر دیگه می‌دونه.

دی ۱۳۹۲ رادیو جوان مستند «از زیرزمین تا بام تهران» رو به کارگردانی اردشیر احمدی منتشر کرد. تا اون روز گروه نه موزیک‌ویدئو داشت نه مصاحبهٔ تصویری (ویکی‌پدیای انگلیسی؛ ویکی‌پدیای فارسی).

۹ مهر ۱۳۹۳ توی صفحهٔ فیسبوکِ گروه اعلام شد زدبازی دو تکه شده (ویکی‌پدیای فارسی). مهراد بعدها گفت ریشهٔ جدایی اختلاف‌ها بود، به‌خصوص با جیجی، از جمله سرِ مالکیتِ اسم گروه (کادنس، به نقل از ویکی‌پدیای انگلیسی).

یه طرف جیجی، سیجل و نسیم بودن که چند ماه قبل از اعلام رسمی، ۲۸ ژوئیهٔ ۲۰۱۴، «پیر شدیم ولی بزرگ نه» رو بیرون داده بودن؛ جلد دومش ۲۳ سپتامبر ۲۰۱۶ اومد (ویکی‌پدیای انگلیسی). اینکه این آلبوم «به اسم زدبازی» بود یا نه، منابع اختلاف دارن: ویکی‌پدیای فارسی اون رو اولین آلبوم زدبازی بعد از زاخارنامه می‌دونه، ویکی‌پدیای انگلیسی می‌گه بدون برچسب زدبازی منتشر شد.

طرف دیگه مهراد و سامان بودن که گروه «بزرگ» رو ساختن و ۲۷ فوریهٔ ۲۰۱۵ «بزرگ: جلد ۲» رو با حضور سهراب امجی و آرش دارا منتشر کردن (ویکی‌پدیای انگلیسی). جای سهراب هم توی منابع یکی نیست: ویکی‌پدیای فارسی می‌گه توی هر دو گروه بود، ویکی‌پدیای انگلیسی می‌گه تنها کار کرد. در عمل توی آلبوم‌های هر دو طرف خوند و ۱۳۹۶ «یکسین» رو با بیت‌های جیجی و حضور همهٔ اعضا جز سامان بیرون داد. مهراد هم «تونل» و «صفر» رو منتشر کرد (ویکی‌پدیای انگلیسی).

اسفند ۱۳۹۸ اعضا لوگوی گروه رو توی اینستاگرام‌هاشون گذاشتن (ویکی‌پدیای فارسی)؛ ویکی‌پدیای انگلیسی اعلام رسمی رو ۲۰ مه ۲۰۲۰ ثبت کرده. ۲۱ خرداد ۱۳۹۹ (۱۰ ژوئن ۲۰۲۰) دو تک‌آهنگ با هم اومدن (ویکی‌پدیای انگلیسی؛ Genius): «بچه محل»، دربارهٔ راهی که از روزهای اول رپ فارسی اومده بودن، با هم‌خوانیِ یسنا؛ و «یخ»، دیسی به هیچکس و گروه ملتفت.

«یخ» حسابی سروصدا کرد. روزنامهٔ هفت صبح نوشت دعوای اصلی سرِ این بود که رپ فقط باید اعتراضی باشه یا نه؛ ماجرای بسته شدنِ صفحهٔ امیر تتلو و اختلاف سرِ سایت‌های شرط‌بندی هم وسط بود (هفت صبح، ۱۳۹۹). اشکان فدایی از ملتفت با «دیگه تابلو شده» جواب داد (ویکی‌پدیای فارسی). نسیم توی این کارها نبود؛ بعدها گفت به کنسرت‌ها دعوتش نکردن و در نهایت جیجی جدا شدنش رو اعلام کرد (ویکی‌پدیای فارسی).

آخرین آهنگی که به اسم زدبازی بیرون اومده «تهران میبینمت» ـه، با بیتِ جیجی و صدای پنج عضو؛ نسخهٔ رسمیش ۲۰ اوت ۲۰۲۲ منتشر شد (ویکی‌پدیای انگلیسی؛ ترانه‌شناسیِ ویکی‌پدیای فارسی). همون سال سامان توی یه کنسرت بهزاد لیتو و سپهر خلسه رو عضو تازه اعلام کرد («Z7»)، ولی این بعداً توی یه پادکست رد شد (ویکی‌پدیای انگلیسی، با برچسبِ «نیازمند منبع»).

ترکیبی که ویکی‌پدیای انگلیسی امروز برای زدبازی می‌نویسه سامان ویلسون، مهراد هیدن، سهراب امجی، علیرضا جیجی و سیجل ـه، و نسیم «عضو پیشین» حساب می‌شه. هر کدوم کار خودشون رو هم دارن. خلاصه‌اش برای زاخارها همونه که جیجی گفته بود: «ما فقط یه مشت بچه بودیم که واقعیتِ ایران رو توی حلقه‌های کوچیکِ خودمون تعریف می‌کردیم، و یهو خیلی گرفت» (الجزیره، ۲۰۱۴؛ ترجمهٔ آزاد).

روز ۲۹ مهر ۱۴۰۵ (۲۱ اکتبر ۲۰۲۶) دو آهنگ با اسم «Z» توی یوتیوب اومد: «Old Money» روی کانال مهراد هیدن و «برا همیشه» روی کانال علیرضا جیجی. توضیح ویدیوی «برا همیشه» می‌گه «اولین آهنگ گروه جدید Z»ـه و اعضاش رو «اعضای سابق زدبازی، علیرضا جیجی، مهراد هیدن و سهراب امجی، با نسیم» معرفی می‌کنه. اسم زدبازی روی این کارها نیست و سامان ویلسون و سیجل هم در کردیت‌ها نیستن؛ دلیلش جایی نوشته نشده و ما هم حدس نمی‌زنیم. آهنگ‌ها: Old Money و برا همیشه.