تاریخچه زدبازی: از دبیرستان تهران تا دیس آجیلی

زدبازی یه روز با کنسرت و آلبوم و کلیپ شروع نشد. شروعش دو تا هم‌کلاسی بود که بیت‌های آمریکایی رو برمی‌داشتن و روشون فارسی می‌نوشتن. اگه فقط با «تابستون کوتاهه» و «زاخارنامه» آشنایی، این پست همون نقطهٔ صفره: کی بودن، چی خوندن و اولین آهنگی که اسم گروه رو باهاش می‌شناسیم کدوم بود.

یه چیز رو از همین اول بگم: سال شروع دقیق نیست. منابع بین ۲۰۰۲ و ۲۰۰۳ اختلاف دارن و من هم قرار نیست یکیشونو بی‌دلیل انتخاب کنم. این سایت هم سایت هواداریه و ربطی به خود گروه نداره؛ هرچی اینجا می‌خونی از منابع عمومی اومده و اسمشون کنارش هست.

دو هم‌کلاسی تو یه دبیرستان تهران

مهراد مستوفی‌راد (هیدن) خودش تو گفت‌وگو با بی‌بی‌سی فارسی، تیر ۱۳۸۵، گفته با سامان رضاپور (ویلسون) تو یه دبیرستان تو تهران آشنا شده. تو همون مصاحبه می‌گه سبک اصلی‌اش راک بوده و سازش پیانو. یعنی گروهی که بعدها به «رپ خشن و بی‌پرده» معروف شد، از یه پسر پیانویی شروع شده.

مستند «از زیرزمین تا بام تهران» که رادیوجوان دی ۱۳۹۲ منتشر کرد، رفاقتشونو از بریک‌دنس شروع‌شده تعریف می‌کنه (به نقل از ویکی‌پدیای انگلیسی). سال شروع کار هم تو ویکی‌پدیای انگلیسی و فارسی اوایل ۲۰۰۲ یعنی حدود ۱۳۸۱ اومده. پس «زدبازی ۱۳۸۱» که بعضی‌ها سرچ می‌کنن، تقریباً همین‌جاست، ولی «تقریباً» رو جدی بگیر.

اگه می‌خوای تصویر کلی‌تر از کل مسیر داشته باشی، صفحهٔ تاریخچه خط زمانی کامل رو داره.

یک سال بیرون از ایران و شعر فارسی روی Without Me

مستند می‌گه مهراد حدود یک سال بیرون از ایران بوده. وقتی برگشته دیده سامان روی بیت‌های امینم، از جمله «Without Me»، شعر فارسی نوشته (به نقل از ویکی‌پدیای انگلیسی). من این صحنه رو دوست دارم، چون نشون می‌ده شروع کار نه استودیو بود نه نقشه؛ فقط یه بیت آشنا و کلی کلمهٔ فارسی که توی سر بچه‌ها بود.

بی‌بی‌سی فارسی هم تعریف می‌کنه که اول روی آهنگ‌های پنجاه‌سنت فارسی خوندن. بعد مجموعه‌ای به اسم «زدبازی-۱» رو روی آهنگ‌های دی‌دوازده بیرون دادن و همون تو اینترنت چرخید و کلی دانلود شد. اولین ضبط‌ها هم تو خونهٔ مهراد بود، به گفتهٔ همون گزارش.

دیس آجیلی: اولین تک‌آهنگ

اولین تک‌آهنگی که به اسم گروه می‌شناسیم «دیس آجیلی» ـه. سامان تنهایی خونده و ملودی اصلی‌اش از «Without Me» امینم اومده (ویکی‌پدیای انگلیسی). لحن عنوانش هم معلومه: یه دیسه، علیه گروهی که خودش رو «آجیلی» می‌نامیده. متن و اطلاعات آهنگ تو صفحهٔ دیس آجیلی هست و من اینجا تکرارش نمی‌کنم.

سال انتشارش همون جاییه که منابع از هم جدا می‌شن:

• ویکی‌پدیای فارسی: ۲۰۰۲
• ترانه‌شناسی زدبازی (ویکی‌پدیای فارسی): ۱۳۸۱، یعنی بین ۲۰۰۲ و ۲۰۰۳
• ویکی‌پدیای انگلیسی: ۲۰۰۳

منابع اختلاف دارن و تا جایی که من دیدم منبع قاطع‌تری برای حل‌ش نیست؛ برای همین تو سایت هم سالش «تقریبی» ثبت شده. اینکه آجیلی‌ها دقیقاً کی بودن، موضوع جداگونه‌ایه و تو این پست جداگونه بررسیش کردم، با مرز مشخص بین چیزی که مطمئنه و چیزی که فقط شایعه‌ست.

کل کل و ورود سهراب

یکی دیگه از آهنگ‌های اولیه «کل کل»ـه؛ کاور «Rap Game» از دی‌دوازده، با ورس‌های سامان، مهراد و سهراب امجی (ویکی‌پدیای انگلیسی؛ ترانه‌شناسی ویکی‌پدیای فارسی). سال ۲۰۰۳ برای این آهنگ تو هر دو ویکی‌پدیا اومده و ترانه‌شناسی فارسی ۱۳۸۲ ثبتش کرده، که همون سال خورشیدیه؛ یعنی این‌جا منابع عملاً با هم می‌خونن. کل کل آهنگیه که هر سه صدا روش هستن، و به نوشتهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی سهراب بعد از همکاری روی همین آهنگ به گروه پیوست. بی‌بی‌سی فارسی هم تأیید می‌کنه که «زدبازی-۱» روی آهنگ‌های دی‌دوازده بود، پس انتخاب «Rap Game» تصادفی نیست.

سهراب (مصطفوی) «ام‌جی» رو مخفف Master Joint می‌دونه (بی‌بی‌سی فارسی). اما یه اختلاف کوچیک هست: سامان تو بی‌بی‌سی گفته تو یه مهمونی با سهراب آشنا شدن؛ مستند از آشنایی تو انگلستان می‌گه. این دو روایت لزوماً با هم نمی‌جنگن، ولی من هم نمی‌خوام یکیشو قطعی کنم.

یه نکتهٔ دیگه از «کل کل» که به نظر من جالبه: همون اوایل، اسم گروه تو خود آهنگ هم تکرار می‌شه، تو یه قطعهٔ تکرارشونده که با «زد بازی، زد بازی» شروع می‌شه. این برداشت منه، ولی انگار گروه از اول می‌خواسته یه برند باشه، نه یه تک‌آهنگ.

اسم «زدبازی» از کجا اومد؟

بی‌بی‌سی فارسی تعریف سامانو آورده: سال اول زندگی‌اش تو انگلستان، با رفیقی به اسم سهراب (نه سهراب امجی) آنقدر با هم بودن که «زاخار» بینشون جا افتاد. حوصلهٔ گفتن کاملش رو نداشتن و می‌گفتن «زد»: «چطوری زد؟ کجایی زد؟». برای همین هواداران هنوز خودشون رو «زاخار» صدا می‌کنن.

اسم «زدبازی» رو سهراب امجی هم یه جور دیگه توضیح داده. به گفتهٔ بی‌بی‌سی فارسی، خط «زدبازی یدونست از خزر تا خلیج فارس» از لاین اون اومده و منظورش این بوده که «تو کل ایران ما یه دونه‌ایم». ماجرای کامل‌ترش رو تو این پست نوشتم.

چرا هنوز این شروع مهمه؟

برای من، جذاب‌ترین بخش این شروع اینه که هیچ‌چیزش شبیه «پروژهٔ حرفه‌ای» نبود. نه لیبل بود، نه استودیو، نه برنامهٔ انتشار. چند نفر بودن که بیت می‌خواستن و کلمه داشتن، و اینترنت اون سال‌ها جایی بود که این دو تا بهم می‌رسیدن. این برداشت منه و ادعای خود گروه نیست، اما با چیزی که بی‌بی‌سی فارسی نوشت می‌خونه: آهنگ‌ها اول تو اینترنت چرخیدن و بعد اسم گروه سر زبون‌ها افتاد.

سؤالی که هنوز بی‌جواب مونده اینه که «دیس آجیلی» دقیقاً کی منتشر شد و اولین بار کجا پخش شد. منابعی که من دیدم همین‌قدر می‌گن و من هم بیشتر از اون نمی‌نویسم؛ جای این جواب خالیه و اگه کسی سند معتبری داره، از همون‌جا می‌شه دقیق‌ترش کرد.

به نظر من داستان شروع زدبازی یه چیز رو نشون می‌ده: گروه از دل کپی‌کاری درنیومد، از دل تمرین دراومد. بعدها مهراد گفته «از خزر تا خلیج فارس» اولین بیت اورجینالی بود که برای گروه ساخت، بعد از اینکه یه شنونده اونا رو به استفاده از بیت دزدی متهم کرده بود (کادنس ۱۳۹۶، به نقل از ویکی‌پدیای انگلیسی). یعنی از همون موقع، فاصله گرفتن از بیت‌های آماده بخشی از هویتشون بود.

بی‌بی‌سی فارسی تیر ۱۳۸۵ زدبازی رو «یکی از مخفی‌ترین گروه‌های زیرزمینی ایران» خوند که تو دو سال قبلش از راه اینترنت طرفدار پیدا کرده بود. اگه می‌خوای ببینی بعدش چی شد، صفحهٔ دیسکوگرافی ادامهٔ مسیره.

سؤالات متداول

زدبازی از چه سالی شروع شد؟

منابع اوایل ۲۰۰۲، یعنی حدود ۱۳۸۱ رو می‌گن (ویکی‌پدیای انگلیسی و فارسی). تاریخ دقیق‌تری از شروع همکاری سامان و مهراد در دست نیست.

اولین آهنگ زدبازی کدومه؟

اولین تک‌آهنگی که به اسم گروه می‌شناسیم «دیس آجیلی»ـه که سامان تنها خونده. سالش بین ۲۰۰۲ و ۲۰۰۳ مونده، چون منابع اختلاف دارن.

«زدبازی-۱» چیه؟

طبق بی‌بی‌سی فارسی (۱۳۸۵)، مجموعه‌ایه که سامان و مهراد روی آهنگ‌های دی‌دوازده بیرون دادن و تو اینترنت دست‌به‌دست شد. اینکه دقیقاً چه آهنگ‌هایی توش بوده، تو منابعی که من دیدم نیومده.

اسم زدبازی از کجا اومده؟

بر اساس گفته‌های اعضا تو بی‌بی‌سی فارسی، «زد» کوتاه‌شدهٔ «زاخار» بوده و جملهٔ «زدبازی یدونست از خزر تا خلیج فارس» از لاین سهراب امجی اومده.