ZEDBAZI.آرشیوِ
تو این مطلب
اگه تازه اسم زدبازی رو شنیدی و نمی‌دونی از کجا باید شروع کنی، این نوشته برای توئه. زدبازی یکی از اون گروه‌های رپ فارسیه که بدون کلیپ، بدون چهره و بدون هیچ حمایت رسمی از توی اینترنت و سی‌دی‌های دست‌به‌دست بزرگ شد. من یه زاخار قدیمی‌ام و این سایت هم یه آرشیو طرفدارانه‌ست، یعنی با خود گروه هیچ ارتباط رسمی نداره. سعی می‌کنم کل ماجرا رو تو چند دقیقه برات جمع کنم و هر جا منابع با هم نمی‌خونن، همون رو بگم.
زدبازی یعنی چی و از کجا اومد؟
داستان از دو هم‌کلاسی تو یه دبیرستان تهران شروع می‌شه: سامان رضاپور و مهراد مستوفی‌راد که بعدها شدن سامان ویلسون و مهراد هیدن. خود مهراد تو مصاحبه با بیبیسی فارسی (تیر ۱۳۸۵) گفته با سامان تو دبیرستان آشنا شده و سبک اصلی‌اش اون موقع راک بوده و سازش پیانو. ویکیپدیای انگلیسی و فارسی شروع کار گروه رو اوایل ۲۰۰۲ (حدود ۱۳۸۱) می‌نویسن.
اسم گروه هم قصه داره. سامان به بیبیسی فارسی گفته سال اول زندگی‌اش تو انگلستان سخت گذشته و با رفیقی به اسم سهراب اینقدر با هم بودن که «زاخار» بینشون جا افتاده. وقتی حوصلهٔ گفتن کاملش رو نداشتن، می‌گفتن «زد»: «چطوری زد؟ کجایی زد؟». برای همین امروز طرفدارها خودشون رو «زاخار» صدا میکنن.
یه توضیح کوچیک: «زدبازی» رو بعضی جاها «زد بازی» و تو جستجوهای انگلیسی Zedbazi می‌نویسن. همه یه گروه‌ان.
اولین کارها و گروهِ بی‌چهره
مهراد حدود یه سال بیرون از ایران بود. اون‌طور که مستند «از زیرزمین تا بام تهران» (به نقل از ویکیپدیای انگلیسی) تعریف می‌کنه، وقتی برگشت دید سامان روی بیت‌های رپ خارجی شعر فارسی نوشته. بعد از اون یه مجموعه به اسم «زدبازی-۱» بیرون اومد که به گفتهٔ بیبیسی فارسی تو اینترنت رفت و کلی دانلود شد. اولین تک‌آهنگی که به اسم گروه می‌شناسیم «دیس آجیلیه». سالش تو منابع بین ۲۰۰۲ و ۲۰۰۳ مونده و هنوز کسی تکلیفش رو روشن نکرده.
بعدش سهراب مصطفوی، همون سهراب امجی، به جمع اضافه شد. این وسط «از خزر تا خلیج فارس» رو داریم که مهراد گفته اولین بیت اورجینالی بود که برای گروه ساخته (کادنس، ۱۳۹۶، به نقل از ویکیپدیای انگلیسی).
نکتهٔ جالب اینه که تا اواسط دههٔ هشتاد کسی چهرهٔ بچه‌ها رو نمی‌شناخت. بیبیسی فارسی تیر ۱۳۸۵ نوشت زدبازی «یکی از مخفی‌ترین گروه‌های زیرزمینی ایران» بوده که تو دو سال قبلش از راه اینترنت طرفدار پیدا کرده. همون گفت‌وگو رو هم اولین مصاحبهٔ رسمی گروه معرفی کرد. اگه می‌خوای ریزتر بخونی، صفحهٔ تاریخچه کل مسیر رو داره.
بچه‌های پاریس و آهنگی که همه با اون شروع میکنن
حدود ۲۰۰۵ دو نفر دیگه وارد ماجرا شدن: سیاوش جلالی (سیجل) و علیرضا جزایری (جیجی). به نوشتهٔ ویکیپدیای انگلیسی سیجل بیت‌های جیجی رو به سامان رسوند. ویکیپدیای فارسی ورود سیجل، جیجی و نسیم رو ۱۳۸۴ ثبت کرده و ویکیپدیای انگلیسی اولین حضور نسیم تو کارهای گروه رو همین «تابستون کوتاهه» می‌دونه.
نتیجهٔ این همکاری شد تابستون کوتاهه، شهریور ۲۰۰۷ (تابستان ۱۳۸۶). بیتش رو جیجی تو پاریس ساخت و حدود یه ماه با مهراد و آرش دارا روش کار شد. جیجی تو مصاحبه با الجزیره (۲۰۱۴) گفته آهنگ دربارهٔ «حس تلخ‌وشیرین» برگشتن به ایران برای تابستونه. تازه شنوندهٔ زدبازی اگه فقط یه آهنگ گوش بده، به نظر من باید همین باشه. تحلیل کاملش هم تو معنی و تحلیل تابستون کوتاهه هست. متنش رو بخون تو صفحهٔ خودش.
یه نکته که اغلب قاطی می‌شه: «تابستون کوتاهه» یه تک‌آهنگ مستقله و جزو آلبوم زاخارنامه نیست.
زاخارنامه: اولین آلبوم رسمی
سال‌های ۱۳۸۷ تا ۱۳۹۰ پر از تک‌آهنگ بود و ترکیب اعضا تقریباً هر بار عوض می‌شد. تا ۲۰۱۲ گروه اصلاً آلبوم نداشت. بعد ۱۶ خرداد ۱۳۹۱ (۵ ژوئن ۲۰۱۲) زاخارنامه اومد: ده تا ترک، اولین آلبوم رسمی گروه.
یه اختلاف کوچیک تو تاریخ هست و بهتره بدونی. ویکیپدیای فارسی و Genius ۵ ژوئن (۱۶ خرداد) رو می‌گن، ویکیپدیای انگلیسی ۴ ژوئن رو. من همون ۱۶ خرداد ۱۳۹۱ رو می‌نویسم چون هم‌خونی بیشتری داره.
تو زاخارنامه مهراد، سهراب، جیجی، سیجل و نسیم می‌خونن و هیچکس، بهزاد لیتو و آرش دارا مهمانن. سامان ویلسون تو این آلبوم نیست. به گفتهٔ مهراد (کادنس، به نقل از ویکیپدیای انگلیسی) آلبوم بیشتر یه گلچین از آهنگ‌ها بود تا آلبوم مفهومی. «تهران ماله منه»، «چرا بدی؟» و «سیگار صورتی» تو لیستش هستن. کل لیست رو هم تو دیسکوگرافی می‌تونی ببینی.
دو راه جدا و بازگشت
۹ مهر ۱۳۹۳ تو صفحهٔ فیسبوک گروه اعلام شد که زدبازی دو تکه شده. مهراد بعدها گفته ریشهٔ جدایی اختلاف‌ها بود، به‌خصوص با جیجی، و از جمله بر سر مالکیت اسم گروه (کادنس، ۲۰۱۸). این رو فقط به‌عنوان روایت مهراد بگیر، نه حکم نهایی. تا اونجا که من پیدا کردم، روایت کامل طرف مقابل تو منابع ما نیست.
بعد از جدایی هر طرف کار خودش رو کرد. جیجی، سیجل و نسیم آلبوم‌های «پیر شدیم ولی بزرگ نه» رو دادن و مهراد و سامان گروه «بزرگ» رو ساختن. سهراب هم هم تو کارهای گروهی بود و هم آلبوم خودش رو داد. تو سایت، همهٔ این‌ها با برچسب «دوران جدایی» اومده و باید جدا از آهنگهای زدبازی حسابشون کنی.
۲۱ خرداد ۱۳۹۹ (۱۰ ژوئن ۲۰۲۰) دو تک‌آهنگ پشت هم اومد: «بچه محل» و یخ. این رو بازگشت کامل حساب نمی‌کنیم، چون فقط چند تک‌آهنگ دوباره به اسم زدبازی منتشر شد. «یخ» سروصدای زیادی کرد، چون رجزخوانی علیه هیچکس و گروه ملتفت بود. روزنامهٔ هفت‌صبح (۱۳۹۹) دعوا رو سر این می‌دونست که رپ فقط باید اعتراضی باشه یا نه. اشکان فدایی از ملتفت هم با «دیگه تابلو شده» جواب داد. اینجا من طرف کسی رو نمی‌گیرم. اگه کنجکاوی بدونی کدوم جمله به کی می‌خوره، بهتره صفحهٔ دیس‌ها رو ببینی. فقط یادت باشه که برداشت از خط‌های دیس‌ترک‌ها برداشته، نه واقعیت ثابت‌شده.
زدبازیِ امروز: پنج عضو
آخرین کاری که تو آرشیو ما به اسم زدبازی ثبت شده «تهران میبینمت» ه، با بیت جیجی و صدای هر پنج نفر. نسخهٔ رسمی‌اش رو ۲۰ اوت ۲۰۲۲ می‌نویسن (ویکیپدیای انگلیسی). ترکیب امروز طبق ویکیپدیای انگلیسی اینه:
- سامان ویلسون: بنیان‌گذار، از اولین روزها
- مهراد هیدن: هم‌بنیان‌گذار، رپر، آهنگساز و تهیه‌کننده
- سهراب امجی: عضو هستهٔ اول
- علیرضا جیجی: آهنگساز، تهیه‌کننده و رپر؛ بیت «تابستون کوتاهه» از اونه
- سیجل: رپر، از دوران پاریس
نسیم تو منابع «عضو پیشین» حساب می‌شه. هر کدوم از اعضا کار خودشون رو هم دارن و بیوگرافی کوتاهشون رو تو صفحهٔ اعضا پیدا می‌کنی.
از کجا شروع کنم؟
اگه می‌خوای ترتیب منطقی داشته باشی، پیشنهاد من اینه: اول «تابستون کوتاهه» رو گوش بده تا بدونی چرا اسم این گروه هنوز می‌چرخه. بعد برو سراغ زاخارنامه تا صدای کامل دوران اصلی رو داشته باشی. آخرش «یخ» رو بذار تا ببینی بعد از سال‌ها وقتی برگشتن، چه شکلی حرف می‌زدن. اگه خواستی بیشتر بدونی، دیسکوگرافی و تاریخچه همیشه بازه.
جیجی تو مصاحبه با الجزیره (۲۰۱۴) گفته بود: «ما فقط یه مشت بچه بودیم که واقعیت ایران رو توی حلقه‌های کوچیک خودمون تعریف می‌کردیم، و یهو خیلی گرفت». این جمله ترجمهٔ آزاد منه، ولی به نظرم کل ماجرا رو جمع می‌کنه.
سؤالات متداول
زدبازی کیه؟
زدبازی یه گروه رپ فارسیه که حدود ۲۰۰۲ (۱۳۸۱) شروع به کار کرد. بنیان‌گذارهاش سامان ویلسون و مهراد هیدن‌ان و ترکیب امروزش پنج نفره: این دو تا، سهراب امجی، علیرضا جیجی و سیجل.
زدبازی چند نفره و اعضاش کیان؟
ترکیب امروز، طبق ویکیپدیای انگلیسی، پنج نفره: سامان ویلسون، مهراد هیدن، سهراب امجی، علیرضا جیجی و سیجل. نسیم عضو پیشینه. ترکیب اعضا تو آهنگهای مختلف فرق میکرد.
اولین آلبوم رسمی زدبازی چیه؟
«زاخارنامه» با ده ترک، ۱۶ خرداد ۱۳۹۱ (۲۰۱۲). قبل از اون گروه فقط تک‌آهنگ داشت. «تابستون کوتاهه» جزو این آلبوم نیست و تک‌آهنگ ۲۰۰۷ه.
«زاخار» یعنی چی؟
طبق چیزی که سامان به بیبیسی فارسی (۱۳۸۵) گفته، کلمه از رفاقتش با کسی به اسم سهراب تو انگلستان بین دوستاشون رایج شد و بعد کوتاهش کردن به «زد». امروز طرفدارهای گروه خودشون رو «زاخار» صدا میکنن.
آیا زدبازی هنوز فعاله؟
آخرین کار با اسم گروه «تهران میبینمت» (۲۰۲۲) بوده. اعضا کارهای انفرادی هم دارن. از برنامههای آینده خبری ندارم و حدس هم نمیزنم.
