نوستالژی زدبازی: سی‌دی‌های دست‌به‌دست و روزای بی‌چهرگی

یه سی‌دی ساده رو تصور کن، با اسم آهنگ که با ماژیک روش نوشتن، وسط یه مهمونی که یکی می‌گه «این رو گوش بده». این صحنه خاطرهٔ من نیست و ادعا هم نمی‌کنم اون موقع اونجا بودم؛ فقط چیزیه که از روایت‌ها می‌شه حدس زد. اما یه جمله از جی‌جی هست که این حال‌وهوا رو از حدس به سند نزدیک می‌کنه: «تابستون کوتاهه» اول با سی‌دی‌هایی پخش شد که توی مهمونی‌ها دست‌به‌دست می‌گشت. این نوشته دربارهٔ همین دوره‌ست، یعنی وقتی زدبازی هنوز بیشتر یه اسم بود تا یه چهره.

سی‌دی‌ای که از مهمونی شروع شد

جی‌جی گفته «تابستون کوتاهه» اول از راه سی‌دی‌هایی پخش شد که توی مهمونی‌ها دست‌به‌دست می‌شد (وایس، به نقل از ویکی‌پدیای انگلیسی). همین. اینکه کدوم مهمونی، چند تا سی‌دی، یا کی اولین بار رایتش کرد، توی منابعی که من دارم نیست و نمی‌خوام از خودم چیزی اضافه کنم.

ولی همین یه جمله کافیه تا یه چیزی رو بفهمیم: این آهنگ از راه رسمی نیومد. از دست آدم‌ها گذشت. بیتش رو جی‌جی توی پاریس شروع کرده بود، حدود یک ماه با مهراد و آرش دارا روش کار شد و ورس سامان کاملش کرد (مستند «از زیرزمین تا بام تهران» به نقل از ویکی‌پدیای انگلیسی). آهنگ شهریور ۲۰۰۷ منتشر شد؛ ویکی‌پدیای فارسی هم می‌نویسه «تابستون ۱۳۸۶». این دو با هم جور درمیان و دقیق‌تر از این توی منابعم نیست.

اگه می‌خوای متن کامل رو بخونی، برو سراغ صفحهٔ تابستون کوتاهه. تحلیل ورس‌به‌ورسش هم توی معنی و تحلیل آهنگ تابستون کوتاهه هست. اینجا قراره دربارهٔ اون روزا حرف بزنیم، نه خود آهنگ.

قبل از سی‌دی: زدبازی-۱ و دانلودهای اینترنتی

سی‌دی‌ها اولین راه رسیدن زدبازی به آدما نبودن. بی‌بی‌سی فارسی (تیر ۱۳۸۵) می‌گه گروه مجموعه‌ای به اسم «زدبازی-۱» روی آهنگ‌های D12 بیرون داده بود که «توی اینترنت رفت و کلی دانلود شد». قبلش هم سامان و مهراد روی آهنگ‌های ۵۰ سنت خونده بودن.

یعنی دو مسیر کنار هم کار می‌کرد: فایل‌هایی که توی اینترنت می‌چرخید و، طبق گفتهٔ جی‌جی، سی‌دی‌هایی که دست‌به‌دست می‌شد. فقط حواست باشه که این دو تا یکی نیستن. بی‌بی‌سی دربارهٔ اینترنت حرف می‌زنه و جی‌جی دربارهٔ سی‌دی، و من هیچ منبعی ندارم که بگه «زدبازی-۱» هم روی سی‌دی رایت شده بود. اگه کسی این رو می‌گه، از جای دیگه‌ای شنیده.

بی‌بی‌سی همون موقع زدبازی رو «یکی از مخفی‌ترین گروه‌های زیرزمینی ایران» خوند که توی دو سال قبلش از راه اینترنت «طرفدارانِ افراطی» پیدا کرده بود. به نظر من این جمله بهترین توصیف اون دورهست: گروهی که طرفدار داره ولی هنوز کسی نمی‌دونه کیه.

گروهی که کسی صورتشونو ندیده بود

اون موقع از چهرهٔ بچه‌ها خبری نبود. به نوشتهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، تا مستند رادیوجوان (دی ۱۳۹۲) گروه نه موزیک‌ویدئویی داشت و نه مصاحبهٔ تصویری. یعنی بیشتر از یه دهه کار کرده بودن بدون اینکه کسی بتونه تصویر متحرکی ازشون ببینه.

برای زاخارهای امروز که همه‌چی رو توی یوتیوب و اینستاگرام می‌بینن، این عجیبه. صدا بود، متن بود، اسم بود، و بقیه‌اش رو ذهن خودت پر می‌کرد. من نمی‌گم این بهتر بود؛ فقط می‌گم نوستالژی همین‌جا از جای دیگه‌ای شروع می‌شه. وقتی چیزی رو ندیدی، برای خودت می‌سازیش.

اگه تازه اسم گروه رو شنیدی و می‌خوای بدونی اعضا کی‌ان، زدبازی کیه؟ یه شروع خوبه.

اولین مصاحبه و صحنه‌های لندن

بی‌بی‌سی فارسی تیر ۱۳۸۵ مصاحبه‌ای منتشر کرد و اون رو اولین مصاحبهٔ رسمی گروه معرفی کرد. مصاحبه توی خونهٔ یکی از بچه‌ها و موقع ضبط «بی‌حس» انجام شد. بچه‌ها اونجا از زبون بی‌پرده‌شون دفاع کردن: مهراد گفت «فحش جزو فرهنگ موسیقی رپه» و سامان گفت رپ «اصلاً درباره صحبت عامیانه‌ست».

مهر همون سال زدبازی توی لندن روی صحنه رفت. طبق وبلاگ روز هفتم بی‌بی‌سی فارسی و ویکی‌پدیای انگلیسی، یه شب توی «کافه دو پاری» با دو آهنگ «بی‌حس» و «پارتی» و بعد توی Cobden Club توی برنامه‌ای که بنیاد میراث ایران (Iran Heritage Foundation) کنار گروه آبجیز گذاشته بود. آهنگ پارتی همون‌ه که اسمش توی این گزارش‌ها اومده، و می‌تونی صفحه‌ش رو ببینی.

نمی‌دونم اون شب‌ها چند نفر اومده بودن یا چه حالی داشت. منابعم این رو نمی‌گن و از خودم هم نمی‌سازم.

جی‌جی، سیجل و بچه‌های پاریس

حدود ۲۰۰۵ دو اسم تازه وارد ماجرا شدن: سیاوش جلالی (سیجل)، که اون موقع توی فرانسه درس می‌خوند و طبق بی‌بی‌سی «از بچگی با زدبازی رفیق» بود (بی‌بی‌سی فارسی، ۱۳۸۵)، و علیرضا جزایری، یعنی جی‌جی. سیجل بیت‌های جی‌جی رو برای سامان برد (ویکی‌پدیای انگلیسی). اولین حضورشون هم توی «بریم فضا» و «مال هم بودیم» بود. ویکی‌پدیای فارسی ورودشون رو ۱۳۸۴ ثبت کرده. اگه کنجکاوی، بریم فضا رو گوش بده تا ببینی بیت‌های جی‌جی اون موقع چه حالی داشت.

جی‌جی بعدها به الجزیره (۲۰۱۴) گفت آهنگ دربارهٔ «حسِ تلخ‌وشیرینِ» برگشتن به ایران برای تابستونه. این رو بذار کنار ماجرای سی‌دی: آهنگی دربارهٔ برگشتن، که خودش از دست‌به‌دست شدن اومد.

اون روزا و امروز

حالا هر آهنگ جدید یه لینک داره، یه کاور داره، یه ویدئوی ده‌میلیونی. خوبه، شکی نیست. ولی من فکر می‌کنم چیزی که از دست رفته، حس «پیدا کردن» بود. آهنگی رو نمی‌دیدی؛ یکی بهت می‌داد.

این برداشت منه و می‌دونم شاید نوستالژی همیشه چیزی رو قشنگ‌تر از واقعیتش نشون می‌ده. ولی همین که جی‌جی خودش گفته آهنگ با سی‌دی توی مهمونی‌ها پخش شد، نشون می‌ده این حس بی‌پایه نیست. فقط یادت باشه من این سایت رو به‌عنوان یه طرفدار می‌نویسم و با گروه هیچ ارتباطی ندارم.

تهش جی‌جی خودش گفته بود: «ما فقط یه مشت بچه بودیم که واقعیتِ ایران رو توی حلقه‌های کوچیکِ خودمون تعریف می‌کردیم، و یهو خیلی گرفت» (الجزیره، ۲۰۱۴؛ ترجمهٔ آزاد). خلاصه‌ش همینه. تاریخچهٔ کامل‌تر رو هم می‌تونی توی تاریخچهٔ زدبازی بخونی.

سؤالات متداول

«تابستون کوتاهه» کی منتشر شد؟

ویکی‌پدیای انگلیسی شهریور ۲۰۰۷ می‌نویسه و ویکی‌پدیای فارسی «تابستون ۱۳۸۶». این دو با هم جور درمیان. تاریخ دقیق‌تری توی منابعم نیست. این آهنگ یه تک‌آهنگ مستقله و جزو آلبوم «زاخارنامه» (۱۳۹۱) نیست.

زدبازی چطور پخش شد؟

دو چیز توی منابع هست. بی‌بی‌سی فارسی (۱۳۸۵) می‌گه «زدبازی-۱» توی اینترنت رفت و کلی دانلود شد. جی‌جی هم گفته «تابستون کوتاهه» اول با سی‌دی‌هایی که توی مهمونی‌ها دست‌به‌دست می‌شد پخش شد (وایس، به نقل از ویکی‌پدیای انگلیسی).

اولین مصاحبهٔ زدبازی کی بود؟

بی‌بی‌سی فارسی تیر ۱۳۸۵ مصاحبه‌ای منتشر کرد و اون رو اولین مصاحبهٔ رسمی گروه نوشت. توی خونهٔ یکی از بچه‌ها و موقع ضبط «بی‌حس» انجام شده بود.

آیا زدبازی قبل از ۱۳۹۲ ویدئو داشت؟

طبق ویکی‌پدیای انگلیسی، تا مستند «از زیرزمین تا بام تهران» که رادیوجوان دی ۱۳۹۲ منتشر کرد، گروه نه موزیک‌ویدئو داشت و نه مصاحبهٔ تصویری. منبع دیگه‌ای پیدا نکردم که این رو تأیید یا رد کنه.